Over het Centrum

Het gebouw (foto: bron SAB) waarin het Etty Hillesum Centrum (EHC) is gevestigd is niet gemakkelijk te dateren.

Oudesynagoge2

Dit komt doordat het uit verschillende gebouwen bestaat die door de jaren heen ook nog eens behoorlijk zijn aangepast. In elk geval behoort het zuidelijke trapgeveltje van Roggestraat 3 (zie foto hiernaast: bron SAB)  tot de oudste bakstenen overblijfselen in het Bergkwartier. Het is eind 13e of begin 14e eeuw gebouwd.

Gasthuis
In 1471 liet de rijke Deventenaar Geert Hakesberchwerd in de omgeving van het huidige EHC een gasthuis voor de armen bouwen. Later stond dit bekend onder de naam Voorster Gasthuis, naar de heren van Voorst. Het huis begon aan Brink 18-19 en breidde zich enige jaren later uit naar de Golstraat en de Roggestraat. Vanaf dat moment hoorden ook de panden van het huidige EHC bij het gasthuis. In die periode kregen de beide trapgevels hun tegenwoordige vorm. De noordelijke trapgevel kwam rond 1918-1920 weer tevoorschijn toen het pand op de hoek van de Roggestraat werd afgebroken om plaats te maken voor het bioscooptheater Luxor.

Wijnpakhuis
Na de opheffing van het gasthuis is het gebouwencomplex in vier percelen verkocht. Wat er precies mee gebeurd is, is niet duidelijk. Tenminste een deel ervan was omstreeks het midden van de 18e eeuw eigendom van de wijnhandelaar Schimmelpenninck (van het Schimmelpenninckhuis aan de Brink). Gedurende meer dan 150 jaar gebruikte deze familie deze bezittingen (gedeeltelijk) als wijnpakhuis.

Tweede sjoel van Deventer
In 1798 verkocht de familie Schimmelpenninck Brink 18-19 aan de kersverse joodse gemeente, die het pand nog datzelfde jaar als synagoge en gemeentelokaal in gebruik heeft genomen. Waarschijnlijk is bij diezelfde gelegenheid het perceel Roggestraat 5 verworven. Op dit perceel werd al heel snel begonnen met de bouw (verbouwing of nieuwbouw, dat is niet duidelijk) van een nieuwe synagoge. Deze werd in 1809 ingewijd en bood plaats aan 200 gemeenteleden. Het gebouw van het EHC was dus de tweede sjoel in Deventer.

School
In 1891 kocht de joodse gemeente opnieuw twee panden van de familie Schimmelpenninck, een woonhuis en een pakhuis aan de Golstraat, om hier een nieuwe synagoge te bouwen. 2joodseschoolroggestraat1920Deze kon al in 1892 worden ingewijd. Het voormalige tweede sjoeltje van Deventer werd opgeheven. Roggestraat 3 en 5 werden omgebouwd tot een godsdienstschool met twee leslokalen. In 1897 verhuisde de school die sinds 1864 aan de Golstraat 47 gevestigd was geweest naar het nieuwe gebouw. (Op foto rechts: de joodse school aan de Roggestraat in 1920).

Verhuurd
Na de Tweede Wereldoorlog was de joodse gemeenschap gedecimeerd. Het godsdienstschooltje kon niet worden gehandhaafd. Het gebouw werd door de kerkenraad verhuurd en onder meer gebruikt als speelgoedwerkplaats, bretellenatelier, kantoor en opslag van 'confectie-textielen'. In 1951 werd besloten het schooltje en de grote sjoel aan de Golstraat te verkopen; de gemeente was niet draagkrachtig genoeg meer om de gebouwen te onderhouden. De voormalige school werd magazijn van de klokkenwinkel Hannink.

Bioscoop
In 1971 werd het voormalige schooltje verbouwd tot een tweede bioscoopzaaltje van het Luxortheater. Van 1984 tot 1995 was hier het Filmhuis gevestigd en vanaf 1996 bood het onderdak aan het Etty Hillesum Centrum. 
6ComplexEHCensjoel2010kleinSindsdien is er veel aan het gebouw veranderd. De bioscoopzaal werd afgebroken en de vensters van de oude sjoel kwamen weer tevoorschijn. Aan de noordzijde bleken drie deuren uit de tijd van de school bewaard te zijn gebleven. Eén daarvan leidde naar de binnenplaats, de andere twee naar de toenmalige toiletten. De muurschildering van Pim van Pagée die op de buitenmuur prijkte werd overgebracht naar het Filmhuis aan de Keizerstraat. Achterin de huidige zaal werd een vide gebouwd. Daar bevindt zich het documentatiecentrum van het EHC. Bij de bepleistering van de binnenmuren werd een gedeelte overgeslagen. Het stukje ruw metselwerk dat daar nog te zien is herinnert volgens de Joodse traditie aan de verwoesting van de Tempel in Jeruzalem.

 

Ontwerp en realisatie website: Sitestorm